*****        منتظر نظرات و پيشنهادات شما همكاران گرامي هستيم *****

چاقى و عوامل آن تضمين سلامت با اصلاح شيوه زندگى



ايران = 25 شهريور 87

گفت وگو با دكتر رضا امانى، متخصص تغذيه

رسانه ها و مطبوعات تقريباً هر روز خبر تازه اى درباره چاقى به اطلاع مى رسانند؛ يك روز تحقيقات نشان مى دهد احتمال بروز نابينايى در افراد چاق بيشتر است و روز ديگر، محققان خبر مى دهند چاقى بيش از آن چه قبلاً تصور مى شده، بر بروز و تشديد بيمارى هاى قلبى و عروقى تأثير دارد، اما طريقه زندگى و كار اكثر مردم دنيا به گونه اى تغيير يافته و آن طور كه بايد به اصول اوليه سلامت فيزيكى و داخلى بدن اهميت نمى دهند و با وجود همه توصيه ها، هشدارها و اخبارى كه هر روز مى شنوند، پديده چاقى آن قدر در جوامع امروزى شايع شده كه كمتر به چشم يك بيمارى به آن نگاه مى شود. در اين ميان، اولين قدم براى مقابله با اين بيمارى را مى توان افزايش سطح آگاهى مردم راجع به چاقى و انواع آن دانست. در اين باره با دكتر رضا امانى عضو هيأت علمى دانشگاه جندى شاپور (علوم پزشكى) اهواز به گفت وگو نشسته ايم. دكتر امانى داراى مدرك PhD در علوم تغذيه و رئيس گروه آموزش تغذيه در دانشگاه جندى شاپور اهوازاست.

 چاقى چيست چه تعريف هايى براى اين پديده وجود دارد

براى چاقى چند تعريف وجود دارد. يك تعريف چاقى، افزايش توده چربى بدن بيش از محدوده طبيعى است كه در زن و مرد نيز متفاوت است. اين محدوده طبيعى چربى در زن بالغ و سالم ۲۰ تا ۳۰ درصد وزن و در مرد بالغ و سالم ۱۰ تا ۲۰ درصد وزن بدن شخص است. بطور طبيعى ميزان چربى بدن يك زن حدود دو برابر يك مرد است.

پيش از اين معمولاً تعريف چاقى براساس وزن بدن بررسى مى شد. به عنوان مثال اگر فردى بيش از ۲۰ درصد وزن ايده آل خود، افزايش وزن داشت گفته مى شد كه چاق است. اما اين تعريف، دقيق نيست. ورزشكارانى كه چاق نيستند (يعنى توده چربى ندارند) اما وزن زيادى دارند در اين تعريف چاق محسوب نمى شوند.

 امروز در بسيارى موارد چاقى براساس نمايه توده بدنى (BMI) سنجيده مى شود.

بله! اما اين تعريف نيز نمى تواند همه افراد را دربر بگيرد. نمايه توده بدنى كه از تقسيم وزن (برحسب كيلوگرم) بر مجذور قد (برحسب متر) بدست مى آيد، با اين كه در اكثر نقاط جهان و در مقالات استفاده مى شود، اما نسبت به تعريف اول ايرادهايى دارد. در اين معيار اگر عدد حاصل بالاى ۳۰ باشد، شخص موردنظر چاق محسوب مى شود. ما در باره مقايسه BMI استاندارد و نحوه بررسى چاقى شخص با مرجع قرار دادن اين نتيجه، مقاله اى در يك مجله معتبر بين المللى به چاپ رسانده ايم كه در آن اين تعريف و معيار سنجش چاقى را در كنار ديگر معيارها ارزيابى كرده ايم. در آسيايى ها ديده شده كه وقتى نمايه توده بدنى كمتر از ۳۰ و بالاى ۲۷ هم هست، فرد چاق است، اما براساس BMI كه بطور بين المللى استاندارد شناخته مى شود، اين افراد چاق محسوب نمى شوند بنابراين چنين نتيجه اى باعث گمراهى در تشخيص چاقى آسيايى ها مى شود. به همين دليل سازمان جهانى بهداشت (WHO) نمايه توده بدنى معيار براى آسيايى ها را ۲۷ در نظر گرفته است و در عين حال در خود آسيا نيز، ما با ديگر اقوام آسيايى متفاوت هستيم. جالب اينجاست كه ما وضعيتى بين اروپايى ها و آسيايى ها داريم.

 در باره ايرانى ها معيار استاندارد نمايه توده بدنى چه مقدار است

بسيارى از نمونه هاى ايرانى كه در طبقه بندى جهانى BMI نرمال نشان داده مى شوند، درصد چربى بالايى دارند و چاق هستند. بنابراين وقتى براى شخصى دستگاه هاى چربى سنج استاندارد، بالاتر از حد طبيعى را نشان مى دهد، بررسى براساس نمايه توده بدنى جهانى كاربرد دقيق ندارد. بنابراين معيار BMI براى نژاد زرد اين گونه در نظر گرفته شده كه شخص داراى نمايه برابر و بالاتر از ۲۳ داراى اضافه وزن و نمايه برابر و بالاتر ،۲۷ چاق تشخيص داده مى شود.

 تفاوت اضافه وزن و چاقى در چيست

اضافه وزن، مرحله پيش از چاقى است كه شخص وزنى بالاتر از وزن طبيعى دارد، اما به حد چاقى نرسيده است. اضافه وزن به وزنى گفته مى شود كه ۱۰ درصد بيشتر از وزن ايده آل باشد و چاقى به وزنى گفته مى شود كه ۲۰ درصد بيشتر از وزن مطلوب بدن باشد. طبق تعاريف گذشته نمايه توده بدنى بالاى ،۲۵ داراى اضافه وزن و نمايه توده بدنى بالاى ،۳۰ چاق برشمرده مى شود.

 چاقى براساس توزيع و تجمع چربى در بدن چگونه طبقه بندى مى شود

چاقى را از چند بعد مى توان طبقه بندى كرد. براساس توزيع چربى در بدن، چاقى به دو نوع چاقى بالاتنه و چاقى پائين تنه تقسيم مى شود. در چاقى بالاتنه يا مركزى كه به چاقى مردانه معروف است، همان طور كه از نامش پيداست، تجمع چربى در قسمت بالاى اندام (شكم و نواحى بالاتر) است و بدن شبيه سيب (apple shape) مى شود. اين نوع چاقى خطر بروز بيمارى هاى غيرواگير نظير ديابت نوع دوم، بيمارى هاى قلبى- عروقى، افزايش فشار خون و چربى خون را زياد مى كند. در چاقى پائين تنه يا چاقى زنانه كه به چاقى محيطى معروف است، بدن شبيه گلابى (pear shape) مى شود و تجمع چربى در قسمت تحتانى اندام است. ريسك ابتلا به بيمارى در اين نوع چاقى زياد نيست، اما از نظر زيبايى شناسى تناسب اندام، مطلوب نيست.

 اندازه هاى مطلوب و غيرمطلوب (چاقى) دور كمر چگونه است

براى اندازه گيرى دور كمر، كمترين محيط را بايد اندازه گيرى كرد كه از بالاى ناف تا گودى كمر زير آخرين دنده است. استاندارد بين المللى براى اين محيط، كمتر از ۱۰۲ سانتى متر براى مرد و كمتر از ۸۸ سانتى متر براى زن است، اما سازمان جهانى بهداشت اين معيار را در مورد آسيايى ها، كمتر از ۹۴ سانتى متر براى مرد و كمتر از ۸۰ سانتى متر براى زن ها دانسته است.

 افزايش تعداد يا حجم سلول ها هم انواع ديگرى از چاقى را تشكيل مى دهند

بله! چاقى را براساس منشأ وجود سلول هاى چربى بدن مى توان بررسى كرد. نوعى چاقى به نام چاقى هيپرپلاستيك وجود دارد كه عموماً سر چشمه آن در خردسالى است. اين چاقى بر اثر تعدد سلول هاى چربى پديد مى آيد و درمان آن نياز به مداومت زيادى دارد و دشوار است، اما چاقى ديگرى كه با افزايش حجم سلول هاى چربى بروز مى كند، پس از بلوغ پديد مى آيد و موسوم به چاقى هيپرتروفيك است.

 اين دو نوع چاقى چه نشانه هايى دارند و چگونه شخص به آن ها دچار مى شود

چاقى هيپرپلاستيك بعد از علت ژنتيكى، در موارد نادرى ممكن است بر اثر آسيب به مراكز تغذيه اى در مغز پديد آيد. معمولاً از افرادى كه دچار اين نوع چاقى هستند مى شنويد كه چيزى نمى خورند اما چاق هستند كه اين به دليل تعداد بالاى سلول هاى چربى است. بعضى افراد بدون شناخت اين نوع چاقى، رژيم هاى سخت مى گيرند كه حتى ممكن است دچار سوءتغذيه و مشكلات هورمونى و اختلال در سيستم توليد مثل شوند اما چاقى هيپرتروفيك معمولاً بر اثر تغيير در شيوه زندگى بروز مى كند. به عنوان مثال در جوان لاغر اندامى كه بعد از رفتن به خدمت سربازى و سپس اشتغال و ازدواج تبديل به مردى با وزن ۱۱۰ كيلوگرم مى شود اين نوع چاقى درمان و برگشت ساده ترى به حالت نرمال دارد.

 عوامل روانى چطور موجب چاقى مى شوند

چند عامل اصلى در اين زمينه دخيل هستند كه شناخته شده اند و بخشى از موارد چاقى را در برمى گيرند. دسته اى از چاقى ها، روانى هستند و به خاطر زمينه روحى پديدآورنده آنهاست. عموماً در شرايطى كه به دلايل مختلف، شخص دچار استرس مزمن مى شود، گاهى براى خلاصى از آن، به غذا خوردن رو مى آورد. اين گونه چاقى در خانم ها حادتر است، چون به رفتار وابستگى دارد، به درمان با رژيم نه نياز دارد و نه جواب مى دهد بلكه اين افراد بايد به كمك روا ن پزشك، روان شناس و مشاور از علت اصلى چاقى شان رهايى يابند.

 نحوه تأثير عوامل ژنتيكى بر ايجاد چاقى چگونه است

بين ۴۰ تا ۶۰ درصد چاقى ها وابسته به زمينه ها و عوامل ژنتيكى و وراثتى هستند. در اين موارد درمان با رژيم كاربرد خاصى ندارد، تنها مى توان تا حدى چاقى را كنترل كرد البته چاقى ژنتيكى ممكن است تا حدى تحت تأثير محيط هم قرار گيرد.

عوامل محيطى چگونه بر وزن انسان تأثير مى گذارد

الگوى غذايى و شيوه زندگى مى تواند بر رفع يا بروز چاقى تأثير بگذارد. استعمال دخانيات و ميزان فعاليت فيزيكى، در كنار عادات غذايى، رفتارهاى اكتسابى اى هستند كه بر وزن انسان مؤثر است. برطرف كردن بعضى از اين عادات، زمان گير بوده و سال ها ماندگار است. بنابراين نيازى به رژيم هم ندارند، بلكه بايد به مردم آموزش داد تا هم فعاليت فيزيكى كافى داشته باشند و هم عادات غذايى خود را تصحيح كنند؛ مثلاً در خانواده اى كه به همراه چاى، كيك و كلوچه و به همراه غذا، همواره نوشابه مصرف مى كنند، مطمئناً چاقى بيشتر ديده مى شود يا افرادى كه تندتند غذا مى خورند و هنگام غذاخوردن تلويزيون تماشا مى كنند، بيشتر در معرض ابتلا به چاقى هستند. علاقه به خوردن غذاى چرب و نخوردن صبحانه هم از عاداتى است كه خطر ابتلا به چاقى را افزايش مى دهد. بطور كلى عادات غذايى و عوامل محيطى و سبك زندگى، از قوى ترين عواملى هستند كه بر بروز چاقى بيشترين تأثير را مى گذارند.

 آيا چاقى مى تواند علت هاى ديگرى هم داشته باشد

عللى كه تا اينجا برشمرديم، شايع ترين علل بودند اما عوامل ديگرى هم با شيوع كمتر وجود دارند كه تعداد كمترى از موارد چاقى را دربرمى گيرند. چاقى هاى ناشى از اختلالات هورمونى و چاقى هاى مربوط به آسيب به مراكز تغذيه اى مغز از ديگر انواع چاقى است. بحث چاقى هاى ويروسى هم بسيار جذاب و جدال برانگيز است. تحقيقات نشان داده كه درگيرى بدن با بعضى ويروس ها، موجب افزايش توده چربى بدن و در نتيجه چاقى در مدل هاى حيوانى شده است. مورد ديگرى كه تا امروز در كشور ما توجه خاصى به آن معطوف نشده، تأثير عوامل عفونى و چاقى هاى ناشى از برخى مواد شيميايى موجود در ساختمان بسته بندى و ظروف غذاهاى مدرن است. «فتالات» ماده اى است كه در بسته بندى غذاهاى آماده، نوشابه ها و بطرى هاى نوشيدنى وجود دارد. اين ماده در بدن با گيرنده هاى هورمون انسولين، در سطح سلولى دچار تداخل مى شود، زمانى كه گيرنده انسولين مختل شود، انسولين نمى تواند وظيفه اش را انجام دهد، بنابراين با بروز اختلال در سوخت وساز بدن، چربى خون بالا مى رود، رسوب چربى زياد مى شود و چربى مازاد در خون نظير حالت ايجاد شده در ديابت است. چاقى اى كه در نتيجه فعاليت فتالات پديد مى آيد، شبيه چاقى ديابت نوع دوم است.

 اين نوع چاقى چقدر شيوع دارد در چه افرادى

متأسفانه جذابيت فناورى نوين و زيبايى هاى ظاهرى يك غذاى آماده خصوصاً روى جوانان تأثير گذاشته است. امروز اكثر جوانان ما دچار چاقى بالاتنه هستند؛ جوانان زير ۳۰ سالى كه بازوهاى لاغر و شكم هاى چاق دارند، روزبه روز بيشتر مى شوند و اين اندام نامتقارن نشان مى دهد تركيب زيباى اندام يك جوان با سبك زندگى امروزى به هم خورده است.

 اين نوع چاقى چه خطرات و عوارضى دارد

فتالات ها محلول در چربى هستند، بنابراين با هورمون تيروئيد هم ايجاد تداخل مى كنند و موجب كم كارى تيروئيد و چاقى هاى مزمن مى شوند. متخصصان غدد امروز تأييد مى كنند كم كارى تيروئيد روز به روز بيشتر مى شود. از جنبه فيزيولوژى جنسى خصوصاً در مردان، چاقى ناشى از مواد شيميايى مى تواند تعداد اسپرم را كاهش دهد و قدرت بارورى را كم كند. بطور كلى چاقى تأثيرات گسترده اى بر سلامت جسم انسان دارد كه با رفع و اجتناب از آن، به سادگى مى توان از آن ها جلوگيرى كرد.

 براى جلوگيرى و درمان چاقى چه كارهايى مى توان انجام داد

براى درمان هر بيمارى ابتدا بايد منشأ و علت آن بطور دقيق معلوم شود. در باره چاقى هم به اطلاعات دقيقى در مورد نحوه زندگى فرد، اطلاعات فاميلى و ارثى سلامت و بيمارى هاى مختلف او نياز داريم. مردم بايد توجه كنند كه نبايد نسبت به چاقى، بى تفاوت باشند و حتى با داشتن اضافه وزن- كه بسيار هم شايع است- بايد به فكر درمان باشند. مهم ترين نكته در باره درمان چاقى، مانند هر بيمارى ديگرى، اين است كه شخص حتماً بايد تحت نظر متخصص مربوط درمان شود، بنابراين بايد از خوددرمانى، عمل به توصيه هاى افراد غير كارشناس و توجه به تبليغات غير سالم مؤسساتى كه ادعاى تخصص و تبحر در اين زمينه را دارند، خوددارى كنند. بهتر است ابتدا با يك كارشناس تغذيه، مشورت و به توصيه هاى او عمل كنند و در اولين فرصت اجازه دهند اين بيمارى هم با نظر متخصص تغذيه درمان شود. در طول درمان، فرد بايد درباره در اختيار گذاشتن اطلاعات در باره رفتار و سبك زندگى اش به متخصص تغذيه، حداكثر تلاش خود را به كار بگيرد. سير درمانى را كامل سپرى كرده و همه توصيه ها و دستورات متخصص تغذيه را براى رفع چاقى دنبال كند.

*************************




>>صفحه اصلي<<

اهداف

موفقيت سازماني
خانواده
روانشناسی
تربیتی
سلامت - زيرذره بين فعال است
بازنشستگان
بخشنامه ها
قوانين و لوايح مجلس
مادر و کودک
ورزشی

ارتباط با مشاور زنان و خانواده 

سايتهاي مرتبط

آيين نامه توسعه مشاركت زنان